Ceza Hukuku Rehberi (2026)
Soruşturma ve kovuşturma aşamalarında şüpheli/sanık hakları, gözaltı ve tutuklama süreleri, adli kontrol, uzlaştırma, Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) ve kanun yolları hakkında 5271 sayılı CMK esas alınarak hazırlanmış rehber.
1. Şüpheli ve Sanık Hakları (CMK m. 147-148)
Soruşturma aşamasında ifadesi alınan şüpheli; yüklenen suçun ne olduğunun bildirilmesi, susma hakkı, müdafi (avukat) yardımından yararlanma hakkı ve yakınlarına haber verilmesini isteme hakkı konusunda bilgilendirilir. Müdafi yardımından yararlanma hakkı hatırlatılmadan alınan ifade ve baskı, tehdit, hile gibi yasak usullerle elde edilen beyanlar, şüpheli veya sanık bunlara rıza gösterse dahi delil olarak değerlendirilemez (CMK m. 148).
2. Gözaltı ve Tutuklama Süreleri (CMK m. 91, 100-102)
Yakalanan kişinin gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç 24 saati geçemez; toplu işlenen suçlarda Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle her defasında bir günü geçmemek üzere uzatılabilir ve bu uzatma toplam dört günü aşamaz. Tutuklama kararı verilebilmesi için kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller ile kaçma, saklanma veya delilleri karartma şüphesi gibi bir tutuklama nedeninin birlikte bulunması gerekir (CMK m. 100). Tutuklama tedbirinin, işin önemi ve verilmesi beklenen ceza ile ölçülü olması zorunludur; adli kontrol ile aynı amaca ulaşılabiliyorsa tutuklamaya karar verilemez.
3. Adli Kontrol Tedbirleri (CMK m. 109-110)
Adli kontrol, tutuklama nedenlerinin varlığı hâlinde tutuklama yerine uygulanabilen alternatif bir koruma tedbiridir. Yurt dışına çıkış yasağı, belirlenen yerlere düzenli imza atma, konut sınırlaması, elektronik izleme (HAGS) ve teminat yatırma gibi yükümlülüklerden biri veya birkaçı hâkim ya da mahkeme kararıyla uygulanabilir. Adli kontrol kararına karşı itiraz yolu açıktır.
4. Uzlaştırma Süreci (CMK m. 253-255)
Kanunda sayılan suçlar (şikâyete bağlı suçlar ile CMK m. 253/3'te belirtilen katalog suçlar) bakımından uzlaştırma, soruşturma ve kovuşturma aşamalarında dava şartı niteliğindedir; uzlaştırmacı görevlendirilmeden veya sonuçlandırılmadan iddianame düzenlenemez ya da yargılamaya devam edilemez. Taraflar edimin yerine getirilmesiyle birlikte uzlaşırsa soruşturma aşamasında kovuşturmaya yer olmadığına, kovuşturma aşamasında ise düşme kararı verilir.
5. Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) ve Güncel Kanun Yolu (CMK m. 231)
Sanığa iki yıl veya altı süreli hapis ya da adli para cezası verilen ve daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmayan sanık hakkında, mahkemece kişilik özellikleri ve duruşmadaki tutumu değerlendirilerek hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir; sanığın bu kararı kabul etmesi şarttır. Beş yıllık denetim süresinde kasıtlı yeni bir suç işlenmemesi hâlinde dava düşer.
Kanun yolunda güncel değişiklik: 12.03.2024 tarihinde yürürlüğe giren 7499 sayılı Kanun'un 15. maddesiyle CMK m. 231/12 yeniden düzenlenmiş; 01.06.2024 tarihi ve sonrasında verilen HAGB kararlarına karşı istinaf yolu (ilk derece mahkemesi sıfatıyla bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay tarafından verilmişse temyiz yolu) açık hâle gelmiştir. Bu tarihten önce verilen HAGB kararları bakımından ise CMK'ya eklenen Geçici m. 6 uyarınca eski itiraz kanun yolu uygulanmaya devam etmektedir. Yargıtay 7. Ceza Dairesi'nin 2026/1734 E., 2026/7620 K. sayılı ve 29.06.2026 tarihli kararında, bu geçiş kuralının uygulama şeklinin Ceza Genel Kurulu'nun 2025/11-169 E., 2025/381 K. sayılı ve 08.10.2025 tarihli ilamına atıfla teyit edildiği görülmektedir. Hangi tarihte verilmiş bir HAGB kararına karşı hangi kanun yoluna başvurulacağının doğru tespiti, süre kaçırılmaması bakımından kritik önem taşır.
6. İstinaf ve Temyiz Kanun Yolu Süreleri (CMK m. 273, 291)
İlk derece mahkemesi hükmüne karşı istinaf başvurusu, gerekçeli kararın taraflara tebliğinden itibaren 7 gün içinde yapılmalıdır (CMK m. 273). Bölge adliye mahkemesince verilen kararlara karşı temyiz süresi ise tebliğden itibaren 15 gündür (CMK m. 291). Bu süreler hak düşürücü niteliktedir; süresinde yapılmayan başvurular kanun yolu incelemesine girmeden reddedilir.